Martine van Wolfswinkel

Wat heeft Afrikaanse Theologie een Nederlandse christen te zeggen? Je zou de vraag ook andersom kunnen stellen: wat heeft westerse theologie een Afrikaanse christen te zeggen? Ik denk dat we beide kanten op van elkaar kunnen leren. En nu de kerk in ‘het zuiden’ steeds groter wordt, is het des te meer van belang dat we openstaan voor niet-westerse stemmen in de theologie.

Alle theologie die ‘niet-westers’ is, krijgt al snel een label opgeplakt. We hebben het dan over ‘contextuele theologie’, namelijk theologie die onstaan is vanuit een bepaalde context. Dit kan een specifieke locatie zijn, maar ook de context van een bepaalde bevolkingsgroep. Denk aan de bevrijdingstheologie die opkwam in Latijns Amerika in de jaren ’70, de feministische theologie die in het westen rond dezelfde tijd aanhang vond en de postkoloniale theologie die zich verzet tegen de dominantie van het westerse denken binnen de theologie. Daar valt ook de Afrikaanse theologie onder.

Toch is het gek dat alleen deze ‘afwijkende’ theologische stromingen een label krijgen. Elke theologie is namelijk contextueel. De theologie zoals wij die kennen, is ontstaan in een westerse, door mannen gedomineerde context. Geen enkele theologie of hermeneutiek is neutraal. Dus ook de westerse theologie niet. Het is daarom des te interessant om kennis te nemen van ‘andere’ theologische stromingen.

In mijn huidige, Afrikaanse context, heb ik het voorrecht om kennis te nemen van theologie van Afrikaanse bodem, via de Vineyard School of Ministry in Nairobi. Deze cursus is onstaan vanuit de overtuiging dat Afrikanen de Bijbel met een andere ‘bril’ lezen dan westerlingen en zelf prima in staat zijn de Bijbel vanuit de eigen context te begrijpen en in de eigen context toe te passen. Daarbij wordt de westerse theologie niet aan de kant geschoven, maar eerder gezien als een gesprekspartner tegenover de Afrikaanse theologie.

Er is altijd een spanningsveld tussen het wereldbeeld (of: worldview) waarin je leeft en opgroeit, en het wereldbeeld dat in de Bijbel naar voren komt. Christenen in elke cultuur moeten zich dan ook afvragen welke normen, waarden en gebruiken uit de hen omringende cultuur in overeenstemming zijn met het bijbels ideaal, en welke niet. Het westerse wereldbeeld is niet gelijk aan het bijbelse wereldbeeld, net zoals het Afrikaanse wereldbeeld dat niet is. Toch zijn er veel elementen van de Afrikaanse cultuur die dicht bij de bijbelse cultuur staan. Dit maakt het allereerst makkelijker om bepaalde situaties en verhalen in de Bijbel te begrijpen. Ook is de toepassing van sommige bijbelse principes makkelijker in een Afrikaanse context.

De Afrikaanse cultuur is een communale cultuur, terwijl de westerse cultuur individualistisch is. De cultuur die we in met name het Oude Testament tegenkomen, is ook communaal. De groep gaat boven het individu, en familiebanden en familie-eer zijn van groot belang. Polygamie is niet ongewoon in de Bijbel, en komt ook in Afrika nog voor. Dit geeft de Afrikaanse theoloog of bijbellezer een voorsprong in het begrijpen van de verhalen en de dilemma’s in het Oude Testament. Deze inzichten kunnen ook de westerse bijbellezer verrijken, zoals ik ook zelf heb ervaren.

Het Nieuwe Testament schetst een beeld van christenen die in een gemeente (of gemeenschap) samenleven en alles met elkaar delen (Hand. 2:44). Dat is voor westerlingen erg moeilijk te bevatten of toe te passen, hoe graag we het soms ook zouden willen. Een bekende Oost-Afrikaanse term is ubuntu. Dit wijst met name op het besef dat ieder mens onderdeel is van een groter geheel. Dat je mens-zijn samenhangt met het zijn van de ander. En dat je daarom als vanzelfsprekend deelt met die ander en de ander meeneemt in je eigen successen. Omdat die niet van jou zijn, maar van de groep. Dit sluit nauw aan bij het beeld van de gelovigen als één lichaam (Rom. 12:5, 1 Kor. 12).

Nogmaals, ook de Afrikaanse cultuur is niet perfect en moet zich spiegelen aan de Bijbel, net zoals de westerse cultuur. Maar de inzichten van Afrikaanse en andere niet-westerse medegelovigen kunnen verrijkend, verdiepend en soms confronterend zijn voor westerse christenen. We hebben elkaar allemaal nodig om “de lengte en de breedte, de hoogte en de diepte te kunnen begrijpen en de ​liefde​ van ​Christus​ kennen die alle kennis te boven gaat, opdat we zullen volstromen met Gods volkomenheid” (Ef. 3:18-19).

{Afbeelding: the Jesus Mafa project}