Martine van Wolfswinkel

Je zou kunnen zeggen dat het niet zo goed gaat met de kerk in Nederland. Steeds minder mensen hebben ooit een kerk vanbinnen gezien, en ledentallen nemen af. Wat zegt dat over de toekomst van de kerk in ons land? Ik las er onlangs twee boeken over. In Zie hoe alles hier verandert beschrijft Gerard Dekker ‘het verloop van de gereformeerden’. Een wat treurige, maar veelzeggende titel. Positiever gestemd is het boek Vreemdelingen en priesters van Stefan Paas, over ‘christelijke missie in een postchristelijke samenleving’.

Beide schrijvers komen, net als ik, uit het gereformeerde deel van de protestantse kerken. Een deel van de gereformeerden is opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en heeft daarmee volgens Dekker het gereformeerde karakter grotendeels verloren. Blijven over de kleinere gereformeerde kerken – simpel gezegd alle kerken met het woord ‘gereformeerd’ in hun naam. Volgens Dekker staat hen hetzelfde lot te wachten als de gereformeerden binnen de PKN: secularisatie, terugloop van ledentallen en het uiteindelijke verdwijnen ervan. Want de trend die hij heeft gesignaleerd is dat wanneer gereformeerden zich meer openstellen voor ‘de wereld’, het geloof verwatert en uiteindelijk verloren dreigt te gaan. Dit begon in de jaren ’60 en ’70 al met de gereformeerden binnen wat nu de PKN is, en is nu ook gaande in de overige gereformeerde kerken.

Ik denk dat de analyse van Dekker in zoverre klopt, dat er verandering plaatsvindt wanneer gereformeerden zich meer openstellen voor ‘de wereld’. Allerlei denkbeelden en overtuigingen zijn moeilijker vast te houden wanneer je uit je eigen wereldje stapt. Maar ik geloof niet dat dat nu op dezelfde manier tot verlies en ‘verloop’ zal leiden als eerder in de gereformeerde kerken, omdat we nu in een andere tijd leven. De invloeden van buitenaf zijn anders en de positie van de kerk is nu ook anders. Kerklid of christen zijn is nu al lang niet meer vanzelfsprekend, en mensen die nog de moeite nemen op zondag een kerk te bezoeken, zullen dat vanuit een postitieve overtuiging doen, en niet zozeer uit gewoonte.

Stefan Paas bekijkt in Vreemdelingen en priesters de kerk vanuit dat perspectief en verbindt daaraan de vraag wat het betekent om in deze tijd missionair te zijn. Na een verhelderend overzicht van verschillende visies op wat de kerk eigenlijk is en wat dat betekent voor de missie van de kerk, biedt hij een nieuw beeld wat past bij deze tijd. Daarvoor put hij uit de tijd van de ballingschap van Israël in het Oude Testament en uit de 1e brief van Petrus in het Nieuwe Testament. Het beeld wat daaruit naar voren komt is dat van ‘vreemdeling’ zijn; anders zijn dan je omgeving door je geloof en levensstijl. Daar kun je vervolgens op allerlei manieren mee omgaan: je kunt proberen je omgeving te bekeren, zodat iedereen wordt als jij; je kunt je verzetten tegen je omgeving om te benadrukken hoe anders jij bent; of je kunt je aanpassen aan je omgeving, waarmee je mogelijk je geloof en eigenheid verliest. Paas stelt voor dit ‘vreemdelingschap’ niet te betreuren, maar hoopvol vast te houden aan de eigen identiteit en spiritualiteit. Dit doe je samen met andere gelovigen, in de getuigende gemeenschap van de kerk.

Naast het beeld van vreemdelingen is er ook het beeld van priesters. Daarmee verwijst Paas naar 1 Petrus 2:9:

Maar u bent een uitverkoren geslacht, een koninkrijk van priesters, een heilige natie, een volk dat God zich verworven heeft om de grote daden te verkondigen van hem die u uit de duisternis heeft geroepen naar zijn wonderbaarlijke licht.

Dit oudtestamentische beeld (Exodus 19:4-6) gebruikt Petrus om de gelovigen aan wie hij schrijft te bemoedigen. Ze zijn niet alleen vreemdelingen, maar zijn ook geroepen om priesters te zijn. Een priester staat tussen God en mensen in en doet twee dingen: mensen voor God brengen en God bij mensen brengen. Als de kerk als geheel die rol van priester heeft, betekent dit dat de (plaatselijke) kerk God vertegenwoordigt bij de mensen en de mensen vertegenwoordigt bij God. De kerk spreekt dan namens alle mensen als ze God lof brengt en bidt voor de wereld. Andersom laat de kerk iets van Gods aanwezigheid zien door een ‘dienende, vriendelijke, geduldige, getuigende, zegenende levensstijl, net als Jezus Christus die haar voorging als priester’ (p.195).

Dit beeld geeft mij hoop. Hoe groot of klein de kerk ook is, en of ze nu wel of niet geaccepteerd wordt, ze kan altijd de rol van priester vervullen. Dit ‘koninkrijk van priesters’ gaat zowel over de kerk als geheel, als over de individuele gelovigen. Maar het een kan nooit los gezien worden van het ander. De kerk vormt een gemeenschap, en vanuit die gemeenschap kan ieder lid ‘leven als een priester’.